Rouw (4)

Gegeven een aantal reacties van lezers op de vorige drie columns over rouw hier toch nog een laatste, met enkele leestips.

Nee, rouw is niet alleen maar aan de orde in het geval van verlies door de dood. In 1987 schreef een Amerikaanse publiciste, Judith Viorst, een boek onder de titel ‘Noodzakelijk Verlies’. Dit boek is nog altijd te koop. Nu zijn er over rouw en wat daarmee samenhangt heel veel boeken geschreven, kasten vol. Het bijzondere van dit boek is echter dat Viorst ‘rouw’ benadert, vanaf onze geboorte tot aan onze dood, als een zekere en meebewegende rode draad in ons leven: het is er altijd wel, een beetje of erger, en daarmee heeft ze wel beschouwd een punt. Ze gaat ook eigen verliezen, met daaraan gekoppelde rouw, niet uit de weg. Ooit was er in de psychologie een stroming die ervan uitging dat onze geboorte niet alleen een begin van een nieuw leven was, maar tegelijkertijd ook een afscheid is van de meest warme en veilige plek die we ooit in ons leven zullen hebben: de baarmoeder van onze moeder. Zij noemden deze eerste en ingrij-pende ervaring van de baby in die tijd zelfs een trauma. Inmiddels weten we dat onze geboorte niet meer zo exclusief kan worden afgeschilderd als een ‘trauma’. Dit neemt echter niet weg dat wat er feitelijk bij onze geboorte gebeurt wel degelijk ook als een definitief afscheid van een ‘veilig, warm holletje’ kan worden beschouwd. En zo min als dit ‘warme holletje’ ooit terug komt, komen er in de loop van onze levens heel veel zaken en situaties nooit meer terug. En telkens als er zoiets gebeurt gaat dat ook gepaard met een beetje rouw. Zo betreuren we immers meer of minder dat we een straat (buren) of een wijk (vertrouwd gebouw) of een school met (klasgenoten) moeten achterlaten, omdat we gaan verhuizen. Om dit ongemak wat te verzachten worden daarna soms ook bepaalde lijntjes nog even aangehouden. En het is zeker ook niet toevallig dat ‘verhuizen’ hoog scoort op de internationale stress-lijst. Daarnaast komt het voor dat mensen zich na een verhuizing zo ongelukkig kunnen voelen (hierbij niet beseffend dat dit met rouw te maken heeft) dat ze weer terug willen naar hun oude, vertrouwde plek. Vaak veel ingrijpender dan verhuizen, en op zich niet samenhangend met onze feitelijke dood, zijn situa-ties waarin pijnlijk genoeg definitief afscheid moet worden genomen van bepaalde moge-lijkheden, omdat ons lijf belangrijke delen of functies moet gaan missen. Dit kan gaan over organen, ledematen, ons zicht, en nog veel meer, zoals ik al schreef in de vorige column.  

Omdat onze samenleving en ook wijzelf niet zo goed meer weten hoe met rouwenden en met onze eigen gevoelens van rouw om te gaan, kan hierover bij wie een verlies leed al heel gauw een schuldgevoel ontstaan, zeker als op bepaalde plekken je wordt voorgehouden dat je je door rouw niet te lang moet laten afleiden. Het ligt dan voor de hand om te gaan denken ‘het leven gaat door, dus ik moet niet zeuren’. Zeker, het leven gaat door, onverbiddelijk, en daarbij, bij dat doorgaan, past juist ook rouw, samenhangend met het feit dat iemand een groter verlies onder ogen heeft moeten zien. Rouw als onderdeel van ons gewone leven, dat is geen gezeur, het is wel lastig, en het is juist goed voor onze gezondheid.

Gijs van der Zalm ©

• Brinkgreve, Christien, Beladen Huis, een onlangs verschenen boek dat op een heel persoonlijke en mooie manier ingaat op het verlies van haar partner, enkele jaren gele-den, Atlas/Amsterdam, 2025.

• Didion, Joan, Het jaar van magisch denken, prachtig geschreven boek over het jaar dat volgde op het overlijden van haar echtgenoot, John Dunne. Arbeiderspers, Amsterdam, 2020. Een Amerikaanse (Engelse) editie (‘The year of magical thinking’) verscheen in 2005.

• Viorst, Judith, Noodzakelijk Verlies (2003), eerder (1986) in het Engels verschenen als ‘Necessary Losses’. Als kritisch publiciste en onderzoekster van het psychoanalytisch gedachtengoed verdiept Viorst zich in dit boek in allerlei aspecten van  rouw, als rode draad door onze levens. Zij laat ook zien hoe deze processen bij kunnen dragen aan onze groei en ontwikkeling. Eigen verliezen gaat zij daarbij dan dus ook niet uit de weg. 

• Hemmerechts, Kristien, Taal zonder mij, een boek (Atlas/Amsterdam, 1998) waarin Hemmerechts probeert om o.a. door het herlezen van de boeken van haar plotseling overleden partner Herman de Coninck zich een beeld van die echtgenoot te vormen.